Bezoek ook eens

WWW.TASMEDES.NL
 
gewijd aan de interactie van geloof en natuurwetenschap


God en de Menselijke Maat:


Gods Handelen en het Natuurwetenschappelijk Wereldbeeld

door Taede A. Smedes

 

 

Hoofdstukken:

Overige Links:

 

Hoofdstuk 2

Is er een conflict tussen godsdienst en wetenschap? (1)

Veel mensen zijn van mening dat godsdienst en natuurwetenschap fundamenteel op gespannen voet met elkaar staan. Sterker nog, je hoort af en toe zeggen dat godsdienst en wetenschap in staat van 'oorlog' met elkaar verkeren. Waar komt dat idee vandaan? En komt dit beeld overeen met de werkelijkheid? - Dat zijn de twee vragen die in hoofdstukken 2 en 3 aan de orde komen. In hoofdstuk 2 (35-47) ga ik met name in op de historische ontwikkeling van het conflictidee. Er zijn in principe twee bronnen van het conflictidee. De eerste bron is van Amerikaanse makelij, de tweede heeft wortels in Europa.

In Amerika is de conflictvisie nauw verbonden met de opkomst en ondergang van de zogenaamde 'Baconiaanse synthese' van christelijke theologie en natuurwetenschap. Deze synthese, die tussen omstreeks 1830 en 1870 op zijn hoogtepunt was, was gebaseerd op de metafoor van de 'twee boeken': theologen bestudeerden het boek van de Bijbel en natuurwetenschappers het boek van de natuur. Beide boeken waren Gods openbaring, hoewel de theologie in deze synthese een prominente positie had: theologen hadden immers de sleutel in handen (de Bijbel) om het boek der natuur te ontsluiten. Toen de synthese rond 1870 begon af te brokkelen, grepen natuurwetenschappers hun kans om zich te emanciperen van de theologie. In die tijd begint dan ook de warfare-metafoor een rol te spelen, maar op een andere manier dan vaak wordt gedacht...

In Europa is de conflictvisie vooral een consequentie van de enorme invloed die het logisch positivisme heeft gespeeld in het denken over wetenschap, met name vanaf ongeveer 1920-1960. Volgens het logisch positivisme waren godsdienstige uitspraken zinloos en dus onzin omdat ze niet empirisch geverifieerd konden worden. Vanaf 1960 echter is het logisch positivisme in de wetenschapsfilosofie op zijn retour, hoewel we nog altijd restanten van logisch positivistisch gedachtegoed kunnen bemerken, bijvoorbeeld bij wetenschapspopularisatoren.

Vanaf 1960 zie je ook dat het denken over de verhouding tussen geloof en wetenschap begint te veranderen. Er worden pogingen ondernomen om een interactie tussen beide tot stand te brengen. Dat is het begin van het huidige veld van religion & science.

Detailopmerkingen

pagina 36v: het boek van Draper. Drapers boek is ook in een Nederlandse bewerking (van Paul Francois Hubrecht) verschenen te Haarlem in 1877 (met een tweede druk in 1887) onder de titel Geschiedenis van de worsteling tussen godsdienst en wetenschap. Een tweede druk verscheen in 1887 bij Thieme te Den Haag. Het wordt onder andere in Bavincks Gereformeerde Dogmatiek aangehaald (en bekritiseerd). Het boek van Draper is overigens ook in het Engels niet nieuw meer te koop.

De twee nog altijd lezenswaardige boeken van White zijn nog wel (in één boek gebundeld) verkrijgbaar voor een zeer schappelijke prijs. White was erg betrokken bij de vernieuwingen van het universitaire systeem in Amerika. Zijn verzet tegen een al te grote inmenging van de theologie moet in die context gezien worden. Over de secularisering van de Amerikaanse universiteiten is een prachtig boek verschenen van de historicus George M. Marsden, The Soul of the American University: From Protestant Establishment to Established Nonbelief. New York/Oxford: Oxford University Press 1994. Voor wie geïnteresseerd is in de (ook religieuze) biografie van White, die zij verwezen naar de biografie van Glenn C. Altschuler, Andrew D. White: Educator, Historian, Diplomat. Ithaca/London: Cornell University Press 1979.

pagina 39: de metafoor van de 2 boeken. De metafoor van de 2 boeken is uiteraard veel ouder. Iemand die daar over schrijft is Peter Harrison, The Bible, Protestantism, and the Rise of Natural Science. Cambridge: Cambridge University Press 1998. Ook Hans Blumbenberg, Die Lesbarkeit der Welt (Frankfurt a.M.: Suhrkamp Verlag 2000) gaat in op de geschiedenis van deze metafoor. (De Engelse vertaling van Blumenbergs boek is HIER verkrijgbaar.)

pagina 39-41: de Baconiaanse synthese. Er zijn veel boeken geschreven over het tijdperk van de Baconiaanse synthese en het is een bijzonder boeiend gebied - hoewel het tegelijkertijd voor Nederlanders én Amerikanen ook veelal volstrekt onbekend terrein is. Wie echter ook maar iets over de Baconiaanse synthese heeft gelezen, krijgt goed inzicht in de wijze waarop de Amerikaanse religiositeit zich heeft ontwikkeld tot op de huidige dag toe, en ook waarom creationisme en Intelligent Design zulke hot items zijn. Een aantal boeken voor de geïnteresseerde:

pagina 41: over trivialisering van godsdienst. Volgens sommige Amerikaanse geleerden is er in Amerika wel degelijk een soort van seculariseringsproces aan de gang. Dat houdt echter niet in dat de samenleving minder gelovig of minder kerkelijk wordt, maar dat religie wordt getrivialiseerd. Twee voorbeelden van boeken die met name op dit trivialiseringsaspect ingaan zijn:

Het beroemde opstel van de pragmatische filosoof Richard Rorty, "Religion as a Conversation Stopper" - waarin Rorty het vandaag de dag zovaak gehoorde idee uitwerkt dat religieuze argumenten 'conversatie-stoppers' zijn, dus een discussie doodslaan, is een directe reactie en kritiek op het genoemde boek van Carter. Rorty's artikel is opgenomen in Philosophy and Social Hope. London: Penguin Books 1999, 168-174.

pagina 41-44: literatuur over het logisch positivisme. Over het logisch positivisme is enorm veel verschenen; de hoofdlijnen van het logisch-positvistisch gedachtegoed zijn in de meest filosofische woordenboeken en boeken over wetenschapsgeschiedenis te vinden. Enige standaardwerken over het logisch positivisme zijn:

 

 

"Het probleem tussen geloof en natuurwetenschap zit niet aan de kant van de natuurwetenschappen, maar het zit in de manier waarop over God gesproken en gedacht wordt. Daarom ben ik ook van mening dat veel theologen die proberen toch Gods handelen met natuurwetenschappelijke theorieën te verzoenen, onzinnig bezig zijn. Ze houden zich bezig met een probleem dat helemaal niet bestaat. ... ik denk dat veel benaderingen in religion & science theologisch gezien bullshit zijn." (p. 33)

ISBN 9021141132,  € 19,50